Wie leerde vrouwen schaamte?

Wat een feest, dames! We hoeven ons niet meer te schamen. Niet dat ik dat deed… De Dikke Van Dale gaat het woord vulvalippen opnemen. Maar misschien gaat het uiteindelijk helemaal niet over één woord. Misschien gaat het over al die oude oordelen die wij als vrouwen nog altijd met ons meedragen, zonder ons af te vragen waar ze vandaan komen en wat we daarvan zelf zijn gaan geloven.

En het is een man, jawel, een man, Sebastian Kersten, die samen met Shari Klein initiatiefnemer is van de campagne Schaamteloos. De campagne wil vulvalippen normaliseren, omdat schaamlippen volgens de initiatiefnemers onnodig een associatie met schaamte oproept.¹ Hun doel was het woord vulvalippen in de Dikke Van Dale te krijgen. Yesss, they did it!

Waarom zijn we ooit onze edele delen schaamlippen gaan noemen, vraag ik me af. We zeggen tenslotte ook geen schaamscrotum. Hoewel… ik breng Van Dale bij dezen graag op ideeën. De term schaamlippen wordt in verband gebracht met het Latijnse pudenda, letterlijk: ‘delen waarvoor men zich moet schamen’.² In de diergeneeskunde bestaat de term vulvalip al langer; daar speelt de menselijke associatie met schaamte uiteraard niet dezelfde rol. Ik ben mens, maar ken die schaamte dus ook niet. Wat is er mis met mijn vulvalippen?

Een zijnoot: je kunt wel degelijk lichamelijk last hebben van die lippen en daar zijn klinieken voor. Ik juich dat toe. Ik noem het gekscherend ‘flappentappen’. Ik ben vrouw, dus ik mag het grapje maken, toch? Ik zou hier een heel betoog kunnen voeren over waar naar mijn mening de grens ligt tussen lichamelijk last hebben van je vulvalippen óf last hebben van wat je omgeving als ‘mooi’ beschouwt. En dus ook over de vraag waarom je naar zo’n kliniek zou gaan. Ik kom hier zo op terug.

Heel veel vrouwen kennen die schaamte gelukkig niet, maar dat terzijde. Dr. Floor Vernooij pleit ervoor om een nieuwe generatie meisjes en vrouwen te leren dat vulvalippen niets zijn om je voor te schamen.³ De vrouwelijke en mannelijke delen van het lichaam die je vroeger beter kon bedekken, werden in de middeleeuwen aangeduid met ‘schaemelheyd’. Bij vrouwen is die oproep tot kuisheid uiteindelijk in de anatomische benaming van het genitaal blijven hangen. Bij mannen niet.³ Interessant, toch?

Waar pudens van oorsprong ook betekenissen had als zedig, bescheiden en met eergevoel, heeft ‘schamen’ tegenwoordig een veel negatievere betekenis.³ Schaamte betekende ooit dus iets anders dan wat wij er nu bij voelen.

Vernooij legt trouwens nog iets interessants uit. We hebben labia majora en labia minora automatisch vertaald als grote en kleine vulvalippen.⁴ Dames, let op: weten we dat dit regelmatig een incorrecte benaming is? De labia minora kunnen namelijk groter zijn dan de labia majora.⁴ Woorden als ‘groot’ en ‘klein’ suggereren ondertussen wel mooi hoe het kennelijk hóórt te zijn. Dat kan ontevredenheid over het eigen lichaam in de hand werken.⁴ En wie weet voorkomt andere taal dan ook weer een toeloop naar de flappentap.

Maar precies daar wordt het voor mij interessanter dan alleen de vraag hoe we onze vulvalippen noemen. Ik vraag me weleens af wat er door de eeuwen heen niet allemaal tegen ons vrouwen gezegd is. Of wat er van ons gevonden werd. De oordelen, de vooroordelen en de misinformatie. Over hoe ons lichaam eruit hoort te zien. Hoe we ons horen te gedragen. Hoeveel ruimte we mogen innemen. Wat mooi is, wat vrouwelijk is, wat beschaafd is en blijkbaar zelfs waar we ons voor zouden moeten schamen.

“Over vrouwelijke seksualiteit is in de wereldgeschiedenis altijd negatief gedacht.”

— Prof. dr. Ellen Laan, hoogleraar seksuologie

En dan vraag ik me vooral af: wat zijn we als vrouwen zelf gaan geloven? Want als iets maar vaak genoeg tegen je wordt gezegd, wanneer wordt het dan jouw eigen waarheid? Dat vind ik misschien nog wel interessanter dan die vulvalippen.

Schaamte heeft door de eeuwen heen namelijk een andere betekenis gekregen. In de Griekse en Romeinse wereld hing schaamte sterk samen met eer, reputatie en sociale status. Met de komst van het christendom kreeg schaamte in Europa steeds sterker een verband met zonde, kuisheid en het geweten. Vanaf ongeveer de zestiende eeuw werd schaamte ook een manier om jezelf te reguleren. Je hoefde niet voortdurend door anderen gecorrigeerd te worden, omdat je inmiddels zelf dacht: *Dit hoort niet.*⁵ Norbert Elias beschreef dit bredere proces van toenemende zelfbeheersing en het opschuiven van schaamte- en gênegrenzen in Über den Prozeß der Zivilisation (1939).⁵

In de negentiende en twintigste eeuw werd schaamte steeds psychologischer: Er is iets verkeerds of minderwaardigs aan mij. En tegenwoordig? Nu zien we een stevige tegenbeweging. Dingen waarover we ons vroeger geacht werden te schamen, worden juist openlijk besproken: seksualiteit, psychische problemen, lichamelijke verschillen en sociale afkomst. En nu dus ook onze vulvalippen.

Misschien gaat het daarom uiteindelijk helemaal niet over één woord in de Dikke Van Dale. Misschien gaat het over al die oude oordelen die wij nog altijd met ons meedragen, zonder ons af te vragen waar ze eigenlijk vandaan komen. Over ons lichaam, over wat mooi is, over wat normaal is, over hoe een vrouw zich hoort te gedragen, over hoeveel ruimte ze mag innemen en over waar ze zich voor zou moeten schamen.

Wat mij betreft? Nergens voor. Dus dames: leve de vulvalippen. En heb je er écht last van? Dan mag je van mij ook gewoon naar de flappentap. Zonder schaamte uiteraard.

Bronnen
1. Shari Klein en Sebastian Kersten. Schaamteloos – ontstaan van de campagne
2. NOS – Dikke Van Dale neemt ‘vulvalippen’ op
3. Floor Vernooij – Schaamscrotum. Nee toch? Waarom dan wel schaamlippen?
4. Floor Vernooij – over binnenste en buitenste vulvalippen
5. Cambridge University Press – Honour and Shame in the Roman Republic
Stanford Encyclopedia of Philosophy – Augustine of Hippo
DBNL – Geschiedenis van het seksuele probleem